Linux

Linux, tại sao lại không chứ?

Nếu bạn là không phải là dân coder, khả năng cao là bạn đang đọc bài viết này trên máy tính chạy Windows. Có lẽ trước đây bạn đã từng nghe qua họ hệ điều hành Linux, có thể bạn đã từng nghe qua dân coder thích dùng Linux hơn Windows. nhưng chưa sử dụng thực tế bao giờ. Vậy, tại sao bạn lại không thử trải nghiệm Linux?

Tux

Bài viết này sẽ chỉ mang lại cái nhìn tổng quát cho bạn về Linux.

1. Linux là gì?

Trước tiên, bạn cần phải lưu ý, là Linux (/ˈlɪnəks/) không phải là một hệ điều hành đơn nhất như Windows hay macOS. Linux, nói ngắn ngọn, là một họ hệ điều hành, là tập hợp của tất cả các hệ điều hành có nhân Linux (Linux kernel). Có nhiều bản phân phối (distibutions – distros) khác nhau, như là Debian, Ubuntu, RedHat, Fedora, OpenSUSE, Arch, Kali… và mỗi bản phân phối là một biến thể của họ hệ điều hành Linux. Nhưng tựu chung, chúng đều sử dụng Linux kernel là kernel cho mình. Bạn có thể tham khảo trên Wikipedia để hiểu thêm về lịch sử ra đời cũng như các thông tin về Linux kernel. Và xét dưới góc độ này, bạn có thể coi Android là một bản phân phối Linux vì Android cũng chạy Linux kernel.

Nếu tỉ lệ các máy trạm (server) chạy Linux là rất cao, thì trên các máy tính cá nhân, thị phần Linux là hết sức khiêm tốn. Hiện tỉ trọng của toàn thể họ Linux trên các máy cá nhân, tức là bao gồm tỉ trọng tất cả các bản phân phối Linux, chỉ chiếm có khoảng 2,27%, chỉ hơn vỏn vẹn mỗi một mình macOS Sierra, 1,73% và còn thua kém macOS El Capital nữa (nguồn). Còn nếu xét về tỉ trọng của mỗi bản phân phối Linux, thì sẽ còn nhỏ bé hơn nữa. Và nếu bạn đang nghĩ tới việc dùng Linux làm nơi thao tác hàng ngày cho các công việc của mình, có thể bạn bè của bạn, những người chưa bao giờ bước nửa bước ra khỏi thế giới của những cái Cửa sổ (ý tôi là WIndows), không chừng họ sẽ gọi bạn là kẻ lập dị, bởi lẽ họ tự coi Linux là một hệ điều hành (chỗ sai thứ nhất, xem bên dưới) cho những người có kiến thức và kinh nghiệm rất cao. Nhưng thực tế, Linux hoàn toàn dễ sử dụng, thậm chí là đối với cả những người mới tiếp cận với máy tính lần đầu. Bạn không cần thiết phải là dân lập trình thì Linux vẫn phục vụ bạn rất tốt.

2. Những quan điểm chưa đúng về Linux do chưa trải nghiệm.

2.1. Linux là một hệ điều hành đơn nhất.

Như tôi đã nói ở trên, Linux không phải là một hệ điều hành đơn nhất như Windows hay macOS mà là tập hợp của tất cả các hệ điều hành có nhân Linux. Mỗi thành viên của tập hợp được gọi là một bản phân phối Linux. Và thao tác “dùng Linux” thực tế là sử dụng một bản phân phối cụ thể, chứ không phải là sử dụng một lúc toàn bộ các distros. Việc phân biệt Linux nói chung và các bản phân phối cụ thể hoàn toàn tương tự như phạm trù “vật chất” trong Triết học vậy.

2.2. Linux chỉ dành cho dân lập trình.

Ai cũng có thể dùng bất cứ một bản phân phối Linux nào mà họ thích. Dân văn phòng chuyên đánh văn bản, thống kê, các thợ chỉnh sửa ảnh, biên tập video, thiết kế đồ họa, và cả những học sinh trung học vẫn có thể sử dụng Linux cho các công việc hàng ngày. Lần đầu trải nghiệm và quyết định “gắn bó với bầy chim cánh cụt”, lúc đó tôi chỉ là một sinh viên bình thường, chưa phải là một coder, và Linux gần như đáp ứng được trọn vẹn các nhu cầu sử dụng của tôi, ngoại trừ khoản… game.

2.3. Linux khó sử dụng.

Nếu bạn chỉ dùng Linux làm hệ điều hành quản trị server của bạn thì việc sử dụng GUI khi thao tác là không cần thiết. Tuy nhiên, nếu bạn chạy Linux trên máy cá nhân thì đương nhiên, hệ điều hành nào, bao gồm họ Linux, cũng cung cấp giao diện GUI cho bạn dùng chứ! Đây đã là thế kỉ XXI rồi.

Một ưu điểm lớn của Linux chính là việc được Việt hóa rất chuẩn trong hầu hết các thao tác trong hệ thống, và nếu đem so với Windows thì đoàn quân của bác Bill Gates chỉ làm được ở mức “ruồi muỗi”. Các câu chữ được cộng đồng Linux người Việt trong và ngoài nước trực tiếp dịch lại nên rất dễ hiểu, rất khác biệt so với phần dịch thuật trong Windows vốn pha trộn các phần dịch bởi người thật và tự động, tạo nên những câu từ hết sức tối nghĩa và buồn cười. Do vậy, nếu kĩ năng tiếng Anh của bạn chưa được chắc chắn, Linux sẽ giúp bạn thoải mái hơn Windows và tránh được nhiều sự cố không đáng có do “Tao bấm đại Yes và Next chứ chả hiểu nó nói gì”.

Việc hạn chế các tình huống vô duyên phía trên còn do Linux chỉ được GUI hóa các thao tác mang tính thông dụng cho bạn dễ dàng sử dụng hàng ngày. Trong Windows, có rất, rất nhiều chương trình mà bạn không nên “thử vô tư để cho biết” và đại đa số chúng không được Việt hóa. Ngay cả khi trình độ tiếng Anh về mặt lí thuyết của bạn là tốt, nhưng chưa chắc bạn đã nắm rõ đầy đủ ý nghĩa của các thông báo trên màn hình. Và do đó, “Yes – Next” trở thành con đường ngắn nhất dẫn đến hỏng hóc. Nhưng ở thế giới Linux thì mọi chuyện có thể đỡ hơn rất nhiều, bởi các thao tác nâng cao không được trình bày dưới dạng các cửa sổ và nút bấm. Dòng lệnh là thứ bạn sẽ dùng như “cơm bữa” nếu bạn muốn thực hiện các thao tác yêu cầu sự thận trọng, đặc biệt là các thao tác đòi hỏi quyền root. Đương nhiên, các lập trình viên cũng muốn “protect user from stupidity” nhưng nếu bạn cố tình “nghịch dại” thì chỉ nên trách bản thân mà thôi. Nếu bạn chỉ làm những gì mình hiểu, thì Windows vẫn là một hệ điều hành tốt chán.

Nên Linux có khó sử dụng không, thì câu trả lời là không.

2.4. Linux nhanh và mượt hơn Windows.

Bạn vui lòng đừng thần thánh hóa Linux, bởi suy cho cùng, nó chỉ là một họ hệ điều hành được viết theo cùng hướng đi với Windows và Mac. Và so về mức độ tối ưu hóa, Linux phải xếp sau hai tay to kia vì thiếu drivers. Nếu bạn dùng Linux được một thời gian và đem so với Windows và Mac, bạn sẽ thấy, nếu thực sự Linux có nhanh hơn thì sự chênh lệch cũng ở mức không đáng kể. Và trên thực tế, bạn cũng đâu có bao giờ thực sự đòi hỏi quá nhiều về tốc độ. Quan trọng hơn hết là sự thoải mái. Dù là Windows, Mac hay Ubuntu, Fedora, Arch, cái nào bạn dùng mà cảm thấy thoải mái nhất thì bạn gắn bó thôi.

2.5. Linux miễn nhiễm với mã độc.

Nếu xét dưới góc độ người dùng cá nhân thì khó có thể nói quan điểm trên là sai, vì do thị phần cao mà Windows trở thành mục tiêu của các mã độc. Đương nhiên, các tác giả phải ưu tiên viết virus cho Windows vì họ chỉ cần phát tán nó thì sẽ có (lí thuyết) 90% người dùng bị dính “chưởng” do họ dùng Windows. Và Linux hoàn toàn miễn nhiễm với các mã độc này, kể cả khi bạn có sử dụng WINE hay Crossover vì cấu trúc cây thư mục của Windows khác với Linux và Mac, cũng như Linux và Mac không sử dụng các registry để lưu trữ dữ liệu. Có thể hiểu đơn giản, bạn không thể chỉ dùng lời (tiếng Việt) để nói với một anh chàng người Nigeria (không biết ngôn ngữ nào khác ngoài tiếng Igbo) rằng nhà bạn có một chiếc xe máy vì hai người có hiểu nhau đâu!

Mặc dù vậy, cẩn thận vẫn hơn. Quan trọng nhất là ý thức của người dùng. Cho dù bạn dùng Windows, nhưng bạn biết tránh những tác nhân độc hại thì bạn không hề cần việc bật Firewall chứ nói gì tới các phần mềm an ninh như AVG, Avira hay Norton và BKAV cho nặng máy. Còn nếu bạn dùng Linux mà vô tình xui xẻo rơi vào trường hợp hiếm khi tải về và cho chạy một tập tin mang mã độc được viết riêng cho Linux vì thấy nó ngộ ngộ thì chỉ còn trách tại sao nước biển lại mặn.

Còn đứng dưới góc độ server thì Linux rõ ràng sẽ phải đương đầu với không ít các chủng mã độc do tính phổ biến của nó. Về vấn đề bảo trì cho server, tôi sẽ không trình bày ở đây.

2.6. Linux có ít phần mềm.

Đây là một điều xuất phát từ tỉ trọng của tổng thể họ nhà Linux: khá nhỏ bé. Nhưng tôi cho rằng chinh sự phân mảnh của gia đình cánh cụt mới là nguyên nhân chính. Như tôi đã nói, Linux không phải là một chỉnh thể hoàn chỉnh mà là một tập hợp các biến thể khác nhau. Và việc tối ưu hóa code luôn là một rào cản đối với các lập trình viên. Ngay cả trong bản thân gia đình Linux, sự nhận được hỗ trợ của các tổ chức lập trình có khi không bình đẳng, một số distros bị “ngồi chầu rìa” ngoài đường biên trong khi các distros kia được hỗ trợ. Chẳng hạn, Chrome chỉ chính thức hỗ trợ các Debian (DEB) và RedHat (RPM) distros mà không đếm xỉa đến các người dùng Arch hay Kali bởi tỉ lệ của chúng ngay khi chỉ xét trong nội bộ Linux là không cao. Opera sau khi quay lại Linux cũng chỉ có phiên bản cho DEB, và chỉ mới cung cấp phiên bản cho RPM được vài tháng.

Nhưng số lượng các phần mềm không quan trọng bằng việc bạn cần những phần mềm nào để thực hiện điều gì. Bởi trong thế giới Linux, chất lượng luôn bù trừ cho số lượng. Bạn cần chỉnh sửa ảnh, có không ít các lựa chọn. Bạn muốn biên tập video, hãy tìm trên GNOME Software Centre. Bạn muốn đánh văn bản? Sử dụng LibreOffice, OpenOffice hay thậm chí là WPS Office là tùy bạn. Một số phần mềm chỉ có riêng cho Linux đôi khi có chất lượng ngang hoặc cao hơn các phần mềm tương tự có tính phí cao ngất ngưỡng cho Windows nữa là khác, trong khi bạn cứ tải về, cài đặt và dùng “chùa” vì lập trình viên không tính bạn đồng nào cả, khỏi cần “crack” hay “serial generator”.

Bản thân các bản phân phối Linux luôn được đóng gói với các công cụ khá mạnh, đặc biệt là cho giới coder. Bạn cần gì Notepad++ khi Gedit đã có thể làm tốt mọi chuyện?

Và cuối cùng, không thể không kể đến việc “mây hóa” các ứng dụng đã làm mỏng đi ranh giới giữa Windows, Mac và Linux khá nhiều. Sự ra đời và bùng nổ của web, đúng hơn là các ứng dụng web, đã hạ thấp yêu cầu về phần mềm xuống tới mức “chỉ còn xét trình duyệt”. Với việc Chrome và Firefox luôn hỗ trợ Linux trong bất kì tình huống nào, thì người dùng Linux luôn được phục vụ ngang hàng với người dùng Windows và Mac về ứng dụng web.

2.7. Linux không cần các driver của nhà sản xuất các thiết bị linh kiện phần cứng:

Tôi sẽ nhớ mãi lần cài đặt Windows hôm ấy, khi nhắm mắt mà cài đặt lại Windows 7, vì cho rằng tôi chỉ cần mỗi ổ USB là đủ và driver sẽ tải từ internet về. Tuy nhiên, gương mặt tôi lúc đó không khác Bad Luck Brian là bao khi Windows không nhận phần cứng mạng do… thiếu driver! Và nếu không có cái điện thoại có kết nối mạng kế bên, không biết mọi chuyện sẽ ra sao…

Driver luôn là một nỗi đau nhức nhối đối với người dùng Windows khi phải cài cắm đủ thứ. Nhưng đối với Linux, đặc biệt khi các linh kiện hệ thống của bạn đã xuất hiện trên thị trường được trên 6 tháng thì khả năng rất cao là nó đã được Linux kernel hỗ trợ ít nhiều, từ mức độ một phần cho tới toàn bộ. Và bạn chỉ cần cài đặt phiên bản mới nhất của Linux distro mà mình muốn, phần kernel cực mạnh sẽ điều khiển các linh kiện hoạt động mà không cần driver ngoài.

Tuy nhiên, điều này không có nghĩa là bạn hoàn toàn không cần driver của nhà sản xuất. Bởi lẽ người chuyên nghiệp bao giờ cũng rành chuyên môn của mình hơn một người hiểu biết nhiều thứ. Các driver của nhà sản xuất sẽ, thứ nhất, điều khiển thiết bị chuẩn hơn, điển hình là card màn hình: ít nóng, khung hình mượt, phát phim 4K và quan trọng hơn hết là khả năng phát âm thanh qua kênh HDMI, so với driver có trong kernel. Đương nhiên rồi, đó là sản phẩm ruột của họ mà!

Một số trường hợp, cụ thể là trường hợp của tôi, Ubuntu 16.04 LTS không hoạt động (chuẩn) với card AMD RX460. Driver của AMD là cần thiết và cũng cần không ít các thao tác cài đặt. Do vậy, tùy vào phiên bản của hệ điều hành, đúng hơn là phiên bản Linux kernel, và nhu cần sử dụng của bạn, mà bạn có thể dùng “ngay” và luôn hoặc cần driver của các nhà sản xuất để phần cứng hoạt động chuẩn hơn cho công việc của bạn.

2.8. Linux có giao diện xấu:

Quả thật, giao diện mặc định của bất kì bản phân phối Linux nào cũng xấu, từ mức tạm chấp nhận được cho tới mức “đồ cổ”. Tuy nhiên, việc làm đẹp cho Linux là hoàn toàn dễ dàng, và nếu bạn đã xác định cho mình một bộ giao diện ưng ý, có thể Windows lung linh cũng không vừa mắt bạn bằng Linux được.

3. Có nên chuyển qua Linux?

Đọc từ đầu bài tới đây, bạn sẽ cho là tôi đang khuyến khích các bạn “bỏ đi khung cửa sổ quen thuộc để về với bầy cánh cụt”. Thực sự là không. Thứ nhất, nếu bạn đang muốn tìm một cảm giác mới trên chiếc máy tính của mình, hoặc bạn đang điên đầu với các lỗi màn hình xanh “chết chóc” của Windows, đặc biệt là Windows 8-10 sẽ khóa ổ cứng, hay phân vùng ổ cứng mà nó được cài đặt vào, và bạn thấy chán ngán “sốp” quá, hay đơn giản là muốn thử cho biết, thì bạn nên dùng qua Linux. Bạn có thể chạy Live session – tức là Linux chỉ chạy độc lập trên thiết bị lưu trữ của nó, là đĩa DVD hoặc ổ USB – hoặc cài đặt trên máy ảo Virtualbox hoặc VMWare để trải nghiệm trước. Nếu bạn có hứng thú, thì hẵng cài luôn lên máy thật, còn nếu không thì bạn cũng đâu mất gì.

Còn nếu như bạn muốn đi theo phong trào mà cài đặt ngay và luôn lên máy thật, thì tôi khuyên bạn đừng. Thứ nhất, nếu bạn có ý nghĩ đó, thì bạn chưa sẵn sàng để sử dụng Linux. Thứ hai, là có thể bạn đã quen thuộc với việc cài ứng dụng “lậu” hoặc tìm “thuốc” cho các phần mềm Windows và đây là một điều cấm kị đối với văn hóa Linux. Các lập trình viên có thể cho không bạn ứng dụng, nhưng một khi họ đã muốn bán thì bạn nên tôn trọng họ, và bản thân cộng đồng Linux cũng không ai muốn “crack” một ứng dụng nào. Nếu bạn tìm đến các forum để hỏi xin “thuốc” cho bất kì một phần mềm Linux nào, e là cư dân ở đó sẽ không tiếc lời với bạn, và có thể ít nhiều xúc phạm. Thứ ba, thậm chí nếu bạn là dân coder, thì các phần mềm hỗ trợ viết code phiên bản cho Linux đôi khi gặp vấn đề mà các phiên bản cho Windows hay macOS thì không, chẳng hạn Atom.

Vì vậy, nếu bạn thực sự muốn tìm hiểu Linux, và nếu bạn đã sẵn sàng, hãy chờ các bài viết tiếp theo của chúng tôi. Trong bài viết sau, tôi sẽ tư vấn cho các bạn chọn ra distro hợp với mình để thử nghiệm.

4 thoughts on “Linux, tại sao lại không chứ?”

  1. Cảm ơn bài viết. Thực tế thì mình vẫn thích Windows và MacOS hơn vì chúng thân thiện. Linux có hàng chục bản phân phối, nhiều trường phái khác nhau. Bây giờ chỉ cần hỏi là nên dùng phiên bản Ubuntu hay Fedora là đã đủ gạch đá rồi.

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.